Nieuwsbrief juni 2010

Aanhalingstekens

In de lessen Spelling en Interpunctie voor Iedereen, deze keer de ‘rules of thumb’ voor het gebruik van aanhalingstekens in het Nederlands…

• U gebruikt aanhalingstekens als u iets of iemand letterlijk citeert. Citeren betekent aanhalen, vandaar het woord ‘aanhalingstekens’.
  Voorbeeld:

  Toen de journalist verder aandrong, sprak de politica: “Ik ben bij deze zaak in het geheel niet betrokken.”

  U ziet dat wij dubbele aanhalingstekens gebruiken, beide hooggeplaatst. De logica dicteert dat we bovenstaande zin afsluiten met een punt, maar dit hoeft niet, als het ook duidelijk is zonder.

• U gebruikt aanhalingstekens als u verwijst naar de betekenis van een woord, zoals in de zin: Citeren betekent aanhalen, vandaar het woord ‘aanhalingstekens’. Er valt dus ook iets te zeggen voor de variant: Citeren betekent ‘aanhalen’, vandaar het woord ‘aanhalingstekens’, of zelfs voor: ‘Citeren’ betekent ‘aanhalen’, vandaar het woord ‘aanhalingstekens’. Wat u dient te onthouden is dat de boodschap helder moet zijn, en als het kan fraai opgemaakt. En dat deze idealen elkaar niet bijten.

• Wanneer een zin een citaat bevat plus woorden met een speciale status kunt u zich van verschillende sets haakjes bedienen. Is dit niet afdoende, neem dan de uitwijk naar een alternatieve typografische oplossing.
  Voorbeeld:

  “Hoe bedoelt u: ‘Citeren’ betekent aanhalen, vandaar het woord aanhalingstekens?”, vroeg de studente op licht hysterische toon.

  Nogmaals, u kunt alle kanten op, mits u de zaak maar consistent en duidelijk houdt. Logica is, zoals altijd bij taal, minder belangrijk dan helderheid en schoonheid, getuige ook de volgende regel:

• U gebruikt geen aanhalingstekens wanneer u gedachten weergeeft.
  Voorbeeld:
   Hij dacht bij zichzelf: dat doe ik lekker toch niet.

• Aanhalingstekens worden ook ingezet als u wilt dat de lezer een extra interpretatieslag maakt en begrijpt dat u het één zegt, maar het ander bedoelt. Dit is het gebruik waarnaar we verwijzen als we het over ‘tussen haakjes’ hebben. Denkt u hierbij aan zelfverzonnen woorden, of woorden en uitspraken waarin ironie doorklinkt.
  Voorbeelden:

  De directeur van dat bedrijf verdient toch snel drie keer ‘Balkenende’.
  Het personeelsuitje was ‘cultureel verantwoord’.

  In het eerste voorbeeld fungeert ‘Balkenende’ als een creatieve verkorting van de Balkenende-norm, die bepaalt wat een overheidsdienaar maximaal mag verdienen. In het tweede voorbeeld geven de aanhalingstekens aan dat de schrijver twijfelt aan de waarde van de uitspraak, of zelfs het tegenovergestelde bedoelt.
  
  

In samenvatting:

Het Nederlands heeft een voorkeur voor het gebruik van dubbele aanhalingstekens bij citaten, en enkele aanhalingstekens voor wat u binnen het citaat nog speciale aandacht wilt geven. Is er sprake van een citaat binnen een citaat, dan wordt dit omsloten door enkele aanhalingstekens. Hier bestaan geen ijzeren wetten voor, maar dit gebruik is het meest gangbaar. Ondertussen lijkt er een trend te ontstaan richting louter enkele aanhalingstekens bij citaten, ongetwijfeld onder invloed van het Engels.

Verder is het gebruikelijk dat het eerste aanhalingsteken, ofwel het openingsteken, afwijkt van het tweede, het eindteken. Tekstverwerkers zorgen er tegenwoordig voor dat deze tekens automatisch juist geplaatst worden.

Overigens verschillen de conventies betreffende de aanhalingstekens van taal tot taal. Het Duits doet nog steeds wat wij vroeger deden: men begint een citaat met een naar buiten gekeerd, laag geplaatst Anführungszeichen. Het sluiten gebeurt hoog. U moet, vermoeden wij, 45-plus zijn om het zo nog in het Nederlands geleerd te hebben. Wat opvalt als u naar hedendaags Nederlands kijkt, is dat het wat kaler wordt qua interpunctie. Prima, vinden wij. Wat niet nodig is, mag weg.

De Fransen gebruiken overigens een ander soort haakjes, de guillemets: ‘ganzevoetjes’: « ». Een beeldende meelijwekkende naam. Je zult maar gans zijn en je leven in spagaat moeten doorbrengen, met naar buiten gedraaide poten, met als enig vooruitzicht tegen je zin vol maïs gepropt worden, opdat je lever ontsteekt, wat met helse pijnen gepaard gaat. De dood moet zoet zijn, na zo’n leven. Overigens worden de ‘ganzevoeten’ ook in Spanje en Italië gebruikt.

(Bronnen: o.a. de Schrijfwijzer van Jan Renkema, de Taalunie, de Stijlwijzer en het Stijlboek van De Volkskrant)

Noot: sommige lettertypes kennen geen verschillende openings- en eindtekens. Zo ook de standaardletter op deze site; vandaar dat we voor dit artikel een andere letter gebruiken.