Nieuwsbrief juli 2008

Heikele spellingskwesties – de Dreifachkonsonanten

Spellingshervormingen worden nooit door iedereen met gejuich ontvangen. Er zijn altijd voor- en tegenstanders, en de emoties kunnen hoog oplopen. Een voorbeeld hiervan zijn de recente pogingen tot spellingshervorming van het Duits.

Vanaf 1980 werkt men in Duitsland reeds aan nieuwe spellingsregels. Nadat enkele voorstellen de revue gepasseerd zijn, verplichten de Duitse deelstaten, Oostenrijk, Zwitserland en Liechtenstein en nog enkele landen met Duitstalige bevolkingsgroepen zich op 1 juli 1996 tot het invoeren van de hernieuwde spellingsregels vóór 1 augustus 1998.

Wanneer in juli/augustus 1996 de uitgevers hun nieuwe woordenboeken uitbrengen en de regels openbaar worden, steekt ter plekke een storm van kritiek op. Honderden schrijvers en wetenschappers ondertekenen op de Frankfurter Buchmesse van 1996 de Frankfurter Erklärung, waarin zij aandringen op het stopzetten van de spellingshervorming. Ook worden er bij enkele Verwaltungsgerichte (administratieve rechtbanken) procedures gestart om de hervorming ongeldig te laten verklaren en houden enkele deelstaten referenda waarin bewoners over de hernieuwde regels hun ja of nein kunnen uitspreken.

Welke tegenargumenten komen ter tafel? Tegenstanders beweren dat er sprake is van willekeurige en ondemocratische wijzigingen, dat de culturele continuïteit op het spel gezet wordt, en dat de wijzigingen esthetisch onverantwoord zijn. Ook maakt men zich zorgen over de leesbaarheid van nieuw gespelde woorden.

Een mooi voorbeeld van verminderde leesbaarheid betreft de Dreifachkonsonanten.Volgens de oude regels schrijft men in een samengesteld woord uitsluitend drie dezelfde medeklinkers achter elkaar als het tweede deel met minstens twee medeklinkers begint, zoals dat het geval is bij Sauerstoffflasche. Omdat Flasche met twee medeklinkers begint, behoudt de samenstelling haar drie f’en. Dit is niet het geval bij een woord als Schrittempo. Hoewel dit is samengesteld uit Schritt en Tempo en je logischerwijs *Schritttempo (met drie t’s) zou verwachten, valt volgens deze regels één van de t’s weg, omdat Tempo met slechts één medeklinker begint.

Hoe gaat de nieuwste spelling met deze gevallen om? Volgens de spellingsregels blijven alle medeklinkers altijd behouden. Voor Sauerstoffflasche verandert er dus niets, maar het voormalige Schrittempo wordt Schritttempo. Andere voorbeelden zijn: Schifffahrt, Brennnessel, Rollladen, Betttuch en stilllegen. Consequenter? Ja. Mooier? Ach… Leesbaarder? Misschien. Veiliger? Dat hangt met de leesbaarheid samen…

Stel, een Duits chauffeur wordt met het volgende bord geconfronteerd. Wat doet hij?

Het is onze ervaring dat driedubbele letters achter elkaar gemakkelijk voor 2 aangezien worden. Dus de hernieuwd toegevoegde derde letter valt de chauffeur wellicht überhaupt niet op. Het is ook mogelijk dat de oplettende lezer langzamer gaat rijden omdat hij zijn ogen niet gelooft, en dat is gezien het gebod mooi meegenomen.We achten het ook niet uitgesloten dat hij de schrijfwijze aangrijpt als aanleiding voor een cultuurpessimistisch exposé, welke hij ongevraagd aan zijn medepassagiers opvoert, met verminderde concentratie als gevolg. Maar of we de nieuwe spellingsregels als oorzakelijk kunnen opvoeren voor enige daaruit voortvloeiende schade lijkt ons twijfelachtig.

Hoe het ook zij, na de aanpassingen van 2004, trad op 1 augustus 2006 een tweede herziening van de spellingshervorming uit 1996 in werking. Eén van de aanpassingen luidt dat men om de leesbaarheid te dienen samengestelde woorden voortaan indien gewenst met een koppelteken mag schrijven. Naast Schritttempo mag men dus voortaan ook Schritt-tempo schrijven.

Nog even en het koppelteken mag weg en dan zijn we weer een stapje dichter in de buurt van het Engels gekomen, for better or for worse…