Mijn zoon van 14, een nauwgezet gymnasiastje, klopte van de week bij me aan met een vraag over de vervoeging van Engelse leenwerkwoorden. “Hoe vervoeg je basketballen, paps? Of e-mailen? Of attachen?”

Basketballen, wist ik, dat valt nog mee. De regel is dat je dit soort woorden behandelt als gewone Nederlandse werkwoorden. Dus ik basketbal, jij basketbalt, hij basketbalt, wij basketballen, jullie basketballen, zij basketballen, ik basketbalde, ik heb gebasketbald, etc. Maar attachen, dat wordt al lastiger. Ik attach, jij attacht, hij attacht … ik attachte, ik heb geattacht. Als je wat langer naar zo’n woordbeeld kijkt, lees je op een gegeven moment alleen nog maar de fonetische weergave ‘attag’. Ik attag, jij attagt… Het zou een slogan kunnen zijn voor een Nederlandse witgoedfabrikant.

Volgens de website van Onze Taal kan het resultaat van zulke leenwoordvervoegingen lelijk uitpakken. Kijk maar naar het voltooid deelwoord van e-mailen: ik heb ge-e-maild. Meerdere streepjes na elkaar verdient inderdaad geen schoonheidsprijs. Het advies van Onze Taal luidt dan ook als volgt: ”Het voltooid deelwoord ge-e-maild ziet er niet zo fraai uit. U kunt het het best vermijden. Schrijf liever: ‘Ik heb de berichten via e-mail verstuurd’ of kortweg ‘Ik heb de berichten gemaild.”

Klinkt me toch wat raar in de oren, zo’n advies. Je past de regels van je taal goed toe maar wordt vervolgens geadviseerd om het toepassen van die regels te vermijden. Nederlanders zijn al geen meesters in bondig formuleren, maar dit zijn toch hele monden vol. Trek het principe dan helemaal door: Ik heb de berichten via het elektronisch postsysteem verzonden dat gebaseerd is op het internetprotocol. Op die manier heb je die Engelse leenwoorden helemaal niet nodig. En vermijd je lelijke streepjes. Hmm.

Overigens schrijf je het voltooid deelwoord van emailleren (het bekleden van voorwerpen met een glazuurachtige stof) als volgt: ik heb geëmailleerd. Hier kunnen we dus uit de voeten met een ouderwetse trema. Voelt wel zo vertrouwd.

Op Onze Taal staat een gigantische lijst met vervoegingen van Engelse leenwoorden.

Voor als u een onbedwingbare aandrang voelt tot audiofucken, bargainhunten, collectcallen, highteaën, facebooken, retweeten, wieën of juist ontgooglen en daarbij spellingtechnisch niet voor een gat gevangen wilt worden. Enjoy.

Vertaalbureau in vroeger tijden

 Tegenwoordig is er een heel nieuw type vertaalbureau opgekomen. Ik noem dit weleens ‘de handelsfirma’. Handelsfirma’s zijn bedrijven die handelen in vertalingen. Het aloude spel van laag inkopen en hoog verkopen. Dergelijke vertaalbureaus hebben doorgaans amper nog een band met hun product, ze zouden net zo goed plasmatelevisies kunnen verkopen, to put it bluntly.

Kun je zo’n bedrijf eigenlijk nog wel een vertaalbureau noemen? Vertaalcommissionair of vertaalmakelaar zou de lading misschien beter dekken. Geregeld bereiken mij geluiden uit de markt dat respectabele, gevestigde vertaalbureaus er steeds meer naar neigen om hun vertaalafdeling de deur uit te doen. Van een aantal grotere bureaus weet ik dat ze zelfs nooit een vertaler in dienst hebben gehad.

Hun argumenten voor zijn vooral van economische aard: een flinke vertaalbezetting betekent een flinke overhead. En als er nou iets is waar bedrijven een hekel aan hebben is het overhead. Zeker als je die vrij gemakkelijk kunt vermijden door louter te werken met freelancers. Leve het zzp-tijdperk!

Uiteraard zet ons vertaalbureau, The Language Lab, ook freelancers in, zeker als het gaat om talen of specialisaties die minder vaak voorkomen. In dat soort situaties danken wij onze geweldige freelancers op onze blote knieën. Maar om ons nou 100% afhankelijk te maken van het zzp-model…

Ik denk dat er iets verloren gaat met een dergelijke strategie, sterker nog, ik ben ervan overtuigd dat er iets verloren gaat. Binnen The Language Lab werken wij al jaren met een afdeling vaste vertalers. Op dit moment telt die zes mensen, doorgewinterde vertalers Nederlands en Engels die hun sporen in het vertaalvak verdiend hebben. Zij vormen het vertaalkundige geweten van ons vertaalbureau. Zij houden onze regelaars en verkopers scherp door op de productkwaliteit te hameren, zeker als het om onze belangrijkste talen gaat: Nederlands en Engels.

Zonder hen zou ik inderdaad geneigd zijn onze naam op Multatuliaanse wijze te veranderen in The Language Lab, makelaars in vertalingen.

Verder durf ik vraagtekens te zetten bij wat vertaalstudenten nou eigenlijk aan vertaalkilometers maken op hun opleiding. Ik heb dat wel eens zitten uitrekenen.  Vervolgens ben ik nagegaan hoeveel uur ikzelf heb zitten zwoegen op Latijnse vertalingen op mijn middelbare school. Zes jaar lang vijf lesuren Latijn per week plus een uur of drie huiswerk. Uitgaand van een schooljaar van zo’n 40 weken kom je dan op 1920 uur vertalen.

Okay, het was niet puur vertalen dat je deed, er moesten ook woordjes geleerd worden, naamvallen, werkwoordstijden, etc. maar een groot deel van de tijd ging toch op aan het oplossen van lastige taalpuzzels. Schrijf- en spreekvaardigheid was er niet bij, alles ging één kant op, van het Latijn naar het Nederlands. Over het Grieks heb ik het dan nog niet eens. Mijn slotsom was dat gymnasiasten aan het eind van hun opleiding minstens zoveel, zo niet meer, hebben zitten vertalen als vertaalstudenten. Mijn algemene indruk ook is dat de gymnasiasten onder de academici een bovengemiddelde taalbeheersing hebben. Dat kan ook haast niet anders, ze hebben immers twee keer zoveel tijd aan taal besteed op school als elke andere scholier. Oefening baart kunst.

Ik ben dan ook best bezorgd als ik zie hoe er met het traditionele gymnasium gesold wordt. Door een toestroom van minder begaafde scholieren wier ouders een ouderwets-degelijke school voor hun kind zoeken staat het gymnasiale niveau onder druk. Men valt op de structuur en ‘witheid’ van het kleinschalige gymnasium en neemt daarbij de klassieke talen op de koop toe. Mijn kinderen die inmiddels in Gymnasium 2 zitten, hebben nog maar twee of drie uur Latijn per week. Het is onmogelijk dat je met die beperkte  bagage op je eindexamen zelfstandig Livius kunt vertalen. Daarvoor moet je kilometers maken. Vertaalkilometers.

Nou gaat het mij helemaal niet om Livius en zelfs niet om het Latijn – het mag ook best Chinees zijn – maar ik vind het doodzonde dat zo’n taalgeörienteerd, oerdegelijk schooltype als het gymnasium steeds meer water bij de wijn doet. En daarmee hetzelfde pad opgaat als alle Nederlandse scholen en universiteiten vroeger of later opgaan: het steeds verder verlagen van de normen uit angst schoolgelden te missen en uiteindelijk af te zakken tot opgeleukte cursussen algemene ontwikkeling.

Als eigenaar van een vertaalbureau voorzie ik dat we in de toekomst wel eens een tekort kunnen gaan krijgen aan goede vertalers als de taalkundig onderlegde gymnasiast uitsterft.

Gisteren hadden we weer zo’n geval. Een klant wees ons op het feit dat fall under the guarantee echt geen goede vertaling kon zijn van valt onder de garantie. Volgens de klant hadden we een vertaalmachine gebruikt en was er geen mens aan te pas gekomen, laat staan een native speaker. Zie je hier maar eens tegen te verweren. Moet je op je strepen gaan staan, je beroepen op je opleiding als taalkundige, je ervaring? In een tijd waarin gezag aan bederf onderhevig is, is dat weinig aanlokkelijk. Gelukkig is er Google. Typt u in: “fall under the guarantee. Resultaat: 564.000 hits. Einde discussie. Of niet?

Soms voel je nog wat aarzeling bij zo’n klant. Zijn gemoed is niet geheel gerust gesteld. Dat zit zo. Gelijk is ongelijk, zoals elke bouwvakker je kan vertellen. Als je iets er goed uit wilt laten zien, dan kun je vaak beter het verschil benadrukken. Als twee elementen te dicht op elkaar zitten en maar iets verschillen geeft dat onrust. Zet ze verder uit elkaar zodat het onderscheid duidelijk is en er ontstaat rust. Hetzelfde geldt voor vertalingen. Vertaal hij is in zijn element bijvoorbeeld niet met he is in his element maar met he feels like a fish in the water. Kijk, dat is nou een vertaling. Woordjes vertalen met heel andere woordjes. Daar heeft iemand moeite voor gedaan. Dat je via een terugvertaling dan uitkomt op hij voelt zich als een vis in het water, dat is weer een andere kwestie. Soms moet om je gelijk te behalen ongelijker te werk gaan.

Als een spreker of schrijver een dergelijke taalzonde begaat, wordt dit interferentie genoemd. Interferentiefouten van het Nederlands in het Engels worden al zo lang en breed onderzocht dat er een naam voor verzonnen is. Dit pseudo-Engels wordt Dunglish genoemd – een horkerige, onwelriekende samentrekking van English en Dutch met een knipoog naar dung (mest). De Nederlandse term, Nederengels, ligt gemakkelijker in de mond en is intuïtiever, vinden wij, maar hierbij moet aangetekend dat Nederengels ook gebruikt wordt om overbodig Engels in het Nederlands aan te duiden. Dunglish is in wezen het steenkolenengels van de gevorderde taalgebruiker.

(Ver)taalmankementen

We begrijpen dat het geen sinecure is om uit de vele interferenties een aantal hoofdpunten te kiezen en die over het voetlicht te brengen, vooral gezien het enorme aantal bestaande publicaties op dit gebied en zeker als je een breed lezerspubliek hoopt aan te spreken, zonder daarbij taaltechnische terminologie te hanteren.

Op zich is de selectie Dunglish in Righting English goed geslaagd, zij het wat mager. Dit is wellicht aan het bronmateriaal te wijten. De behandelde (ver)taalmankementen komen namelijk (bijna) uitsluitend uit de wetenschappelijke publicaties die de schrijfster decennialang gelezen heeft. Hierdoor is Righting English wat te eenzijdig voor een breed publiek geworden, en wat te mager voor de Engelse-taalgebruiker in wetenschappelijke kringen. Die laatste kan het boek hoogstens als leidraad gebruiken naast een cursus Publiceren in het Engels. De taalprofessional wordt er ondertussen niet veel wijzer van.

Er kleeft wellicht nog een nadeel aan de eenzijdige poel waaruit voor Righting English gevist is: er ontstaat gemakkelijk een vertekend beeld van het soort fouten dat Nederlanders in het Engels maken, hun gangbaarheid en de ernst van de fout. Zo wordt in hoofdstuk 7, met de voor velen cryptische titel ‘Time (and tijd) wait for nomen’ verteld dat decennium in het Engels decade is. Dat het Nederlandse decade o.a. ‘een tijdsbestek van 10 dagen’ betekent kan inderdaad voor problemen zorgen, maar het betreft dan wel specialistische taal en beslist geen gangbaar Nederlands woord. Overigens is Righting English wel in heldere taal geschreven, luchtig en leesbaar, en in de vloeiende stijl die het onderwerp past en die we van een Engelse taalprofessional mogen verwachten.

Two-finger gestures

Zoals de naam van het boek al belooft worden de onderwerpen van Righting English opgeleukt, ingeleid en inzichtelijk gemaakt door taalgrapjes in de titels van hoofdstukken en paragrafen. Dit mag geslaagd heten zolang we die lastige titel van hoofdstuk 7 negeren. Zo vinden we een hoofdstuk over nadruk: ‘Coping with stress’ en heet de paragraaf over aanhalingstekens ‘Two-finger gestures’ – wat bij sommige lezers Kees van Kooten in herinnering zal brengen met een sketch over taalvervuiling en de zogenaamd-functie van aanhalingstekens. Maar zoals elke rechtaarde Anglofiel ook weet, zijn zogenaamd-haakjes niet het enige teken dat met twee vingers in de lucht te maken valt…

Enfin, de index van het boek is redelijk intuïtief – op een term als frontal overload na – en ook voldoende uitgebreid voor het aantal onderwerpen. De taaltips zijn soms wat slapjes, maar vaak ook nuttig. Tot slot wordt de indruk gewekt dat ook over onderwerpen die eigenlijk niet in een enkele paragraaf kunnen samengevat toch iets gezegd moest. Dat is dan weer een beetje jammer.

Hollandse houterigheid

Eenmaal schiet de schrijfster uit de bocht als de spreekwoordelijke Hollandse houterigheid wordt opgevoerd. Ook dit is wellicht ten dele te danken aan haar schrijverspoel: wetenschappelijke publicaties zijn zelden de pennevruchten van taalbegaafden. Er wordt een lans gebroken voor een afwisselender gebruik van zinslengte. Hierbij wordt de suggestie gedaan langere zinnen te maken – iets wat publicerende wetenschappers op school juist met klem ontraden is. We willen niet tegenspreken dat er taalkundige aspecten aan onze taal kleven die hem houterig kunnen maken, maar of de Nederlander zijn stijl in het Engels kan verbeteren door langere zinnen te schrijven, is de vraag. Een klompendans verandert door een extra rondje over het podium ook niet in het Zwanenmeer.

Oordeel

Righting English is een aardig, zij het wat mager taalboekje, met doorgaans geestige titels en duidelijke onderwerpen, in een prettige stijl geschreven. De taalgek en intelligente leek met een diepe liefde voor het Engels pikt er wellicht nog wat uit op, maar voor de wetenschapper die worstelt met het Engels biedt het te weinig houvast, of het moet als cursusmateriaal dienen. Naar een Nederlandse variant (een behandeling van het Nederlands dat Britten bezigen, met bijbehorende, nauw verholen, geringschattende term) zien wij onderwijl reikhalzend uit.

Ping Cleton

Righting English that’s Gone Dutch
Joy Burrough-Boenisch
Tweede (herziene) druk, 2004
Kemper Conseil Publishing, Voorburg

Kan dat zomaar?

Ja, dat kan zomaar. De vertaalmarkt is een vrije, ongereguleerde markt, zoals Neelie Smit-Kroes het graag ziet. Daarbij zijn de toetredingsdrempels ook nog eens heel laag – iedere halve zool met een laptop kan binnen een dag een vertaalbureau beginnen. Op zich prachtig voor de klant want de tarieven in de vertaalsector zijn al jaren scherp en stijgen eigenlijk amper.

Ergo: een verstandig mens gaat voor het goedkoopste vertaalbureau?

Nee, een verstandig mens moet heel goed uitkijken wil hij niet in zee gaan met een beunhaas die – zonder dat de klant het kan nagaan (hij spreekt immers geen Fins of Servokroatisch) – zijn reputatie te grabbel gooit met een draak van een vertaling.

De ene vertaling is de andere niet. Voor een tank euro looodvrij zoek je de goedkoopste aanbieder. Alle ronkende Shell-reclameleuzen ten spijt maar een liter Shell of een litertje aan de witte pomp maakt in kwaliteit weinig uit. Olie is een typische commodity, een eenheidsproduct. Vertalen is een ambachtelijk product dat een zeker meesterschap vereist en dat per aanbieder enorm kan verschillen.

Goedkope vertalingen door onervaren vertalers

Daar zit hem de kneep: meesterschap. Want waar schermen de prijsstunters mee? Met goedkope, onervaren vertalers die (nog) bescheiden financiële eisen hebben. Kijk maar eens op het net en u komt diverse prijsstunters tegen – ik ga u die adressen niet geven, zover gaat mijn klantgerichtheid ook weer niet – die zich daarop laten voorstaan.

In de Middeleeuwen, waarin de markten werden gereguleerd door gilden, zou zo’n propositie nog geen dag overleven. De gildemeesters zouden korte metten gemaakt hebben met dergelijke marktverpesters. Het schavot stond altijd gereed. Wij kijken daar wat anders tegenaan.

Concurrentie is een schoon goed, dat houdt ons allemaal scherp. Daarbij leveren de prijsstunters ons indirect ook werk op. We hebben al diverse malen klanten verloren in een offertetraject aan een prijsstunter om ze later – voor dezelfde klus – weer binnen te halen. De klant had zelf ervaren dat de goedkope vertaling rammelde en dat onze argumenten bij nader inzien niet zo gek waren.

Linksom of rechtsom: kwaliteit verloochent zich niet.

Koen Gubbels

Enkele ‘geestige’ observaties: 

I fock horses
I fok paarden 

We still have to suck one lid
We moeten nog een lid zoeken

You are on glad ice!
Je bent op glad ijs! 

I don’t want to shoot my herbs.
Ik wil m’n kruit niet verschieten. 

Don’t break me the back open
Breek me de bek niet open

Waarom geloof ik meneer Rijkens niet helemaal als hij beweert dat dit uit het leven gegrepen is? Bij I fock horses kan ik me nog iets voorstellen. Volgens een collega komt is de oorspronkelijke uitspraak overigens  Do you fock your own horses van een Minister van Buitenlandse zaken (Van den Broek?). Er zijn genoeg Nederlanders die, als ze niet op een woord kunnen komen, het Nederlandse woord maar verengelsen. Op zich helemaal geen gekke strategie, want vaak zal het nog goed gaan ook. Daarbij hebben ‘fokken’ en ‘fuck’ dezelfde Germaanse stam. Maar I don’t want to shoot my herbs? Als je al zover bent dat je het Engelse woord voor kruiden kent, dan heb je genoeg opleiding gehad om een zin niet zo letterlijk te vertalen. We still have to suck one lid? Don’t break me the back open?  Kom op, mensen! 

Op de basisschool – dertig jaar geleden – vonden mijn vriendjes en ik het leuk om ons Engels opzettelijk zo te verbasteren dat er een kinderlijk soort koeterengels ontstond. Heb joe mebie ee pen vor mie? Dat soort werk. Lollig als je elf bent, maar om daar nou een boekje van te maken… 

Wat echter vervelender is – en daar gaat dit stukje eigenlijk over – dat Rijkens af en toe helemaal geen idee heeft van wat fout Engels is. Het boekje wemelt van de Engelse uitdrukkingen die weliswaar Nederlands overkomen maar wel degelijk zuiver Engels zijn. Deze uitdrukkingen worden ten onrechte gepresenteerd als voorbeelden van onbeholpen Engels. 

Enkele voorbeelden: 

Verder bevat het werkje vele uitdrukkingen die net niet goed zijn. Engelse uitdrukkingen waar een klein vlekje aan zit maar die gerust door Britten zelf gebruikt worden, net zoals de meeste Nederlands ook geen foutloos Nederlands spreken. 

Als vertaalbureau hebben we nog wel eens te maken met klanten die lijden aan het I always get my sin-syndroom. Als onze Engelse vertalingen qua zinsbouw of woordkeus enigszins Nederlands overkomen, komen er dan klachten binnen in de trant van ‘da’s geen goed Engels, en ik kan het weten want mijn tante is Engels’. Wij proberen dan geduldig uit te leggen dat het Nederlands en Engels nauw verwante, Germaanse talen zijn die meer overeenkomsten hebben dan mensen zich realiseren. Meestal weten wij de klant dan wel te overtuigen. Google verricht daarbij wonderen. Google ‘he is in his element’ maar eens en je zit al gauw op tienduizend hits. Zolang echter 300.000 mensen zo’n correcte Engelse uitdrukking van een hilarische domheid vinden, dan hebben wij helaas nog heel veel uit te leggen. 

Overigens verdienen Nederlanders wat mij betreft groot respect voor hun lef om hun mondje te durven roeren in een vreemde taal, hoe onbeholpen soms ook. Vraag dat maar eens aan Engelsen, Duitsers of Fransen. Die gaan gewoon harder praten in hun eigen taal. 

Koen Gubbels

Het is prachtig dat iets zo oneindig verfijnds in deze ene vorm, de gesproken taal, binnen het handbereik ligt van vrijwel ieder mens. Je hoeft maar over heel weinig intelligentie te beschikken om te leren praten. Eén trede hoger op de ladder van intelligentie en taalbeheersing en je kunt al jokken. Het belang hiervan dient niet onderschat. Want ‘Everybody lies’, zoals House al zegt. Leugens zijn de smeerolie van het sociale contact. En liegen doen we vooral met taal. Midas Dekkers huldigt een vergelijkbaar standpunt als hij stelt dat wanneer je iets wilt weten over de motieven van mensen, je moet beginnen met het geluid uit te zetten.

Omdat taal door vrijwel iedereen verworven kan worden tot een instrument voor dagelijks gebruik, kan de indruk gewekt worden dat taal iets eenvoudigs is. Een handvol regels plus wat woordenschat. Maar dat is niet het geval. Taal is buitengewoon complex en gelaagd. En taalinzicht is een talent vergelijkbaar met gevoel voor wiskunde of muzikaliteit – de meeste mensen hebben er wel iets van, maar de echte talenten zijn zeldzaam.

In termen van patroonherkenning, hetgeen waardoor en waarvoor onze hersenen ontwikkeld zijn, is het verschil tussen de soorten zintuiglijke informatie maar tot zekere hoogte relevant. Ik weet het niet, maar het zou mij verbazen als op het hoogste niveau van informatieverwerking de soort informatie er nog langer toe doet. Of het nu symbool of signaal betreft, taal of teken, inzicht, openbaring of ervaring, en of e.e.a. nu ingebed ligt in kunst, kennis, motoriek of emotie – de cognitieve quantum leap waar de geest stof wordt en de stof geest lijkt mij dezelfde.

Bij taalgevoeligheid denken veel mensen onmiddellijk aan het gemak waarmee sommigen een buitenlandse taal leren. Nu vind ik mijzelf een echt taalmens, maar ik ben helemaal niet snel in het leren van een buitenlandse taal, en cryptogrammen vind ik onbegrijpelijk. Gelukkig is taal zo divers dat er ook ruimte is voor andere taaltalenten, bijvoorbeeld op het raakvlak van taal met kunst of taal en wetenschap.

Wanneer een taalgebruiker een eigen stem ontwikkelt, kan taal kunst worden, dat mag duidelijk zijn. En mede omdat zoveel van ons handelen, onze ervaringen en gevoelens met woorden verweven zijn, kunnen wij ook zo diep geraakt worden door de zeggingskracht van het woordenloze. Van het zwijgen. En van de beeldende en expressieve kunsten. Every picture tells a story. Zo levert taal direct en indirect veel moois op.

Kortom, zonder de gelaagdheid van taal bestond er geen leugen, humor of literatuur, was het slecht zaken doen, rouwen, vieren of politiek bedrijven. En zonder de kennis van de verwantschap en oorsprong van talen, zonder inzicht in betekenis, teken, symbool, klank, ritme, melodie en al dies meer zij, was de Steen van Rosetta nooit ontcijferd, hadden de geschiedenis, de filosofie en de wetenschap het zonder vroege bronnen moeten stellen, waren er geen woordenboeken, grammatica’s of dvd’s om taalverwerving te faciliteren, bestond er geen computertaal en geen spraakmodule voor Stephen Hawkins, was er nog minder begrip voor andere culturen, en kon niemand overtuigende fantasiedialecten construeren voor films die in voorbijbelse tijden spelen.

Talenstudies zijn dan ook breed. Taal heeft raakvlakken met neurologie, psychologie, sociologie, geschiedenis, IT en nog veel meer. Allemaal prachtige gebieden waar mensen van allerlei wetenschappelijk pluimage zich nog steeds verbazen over wat taal is en wat taal doet. En waarover verhaald wordt. In taal. Wat dan weer vertaald wordt.

We leven in taal. Allemaal.

Ping Cleton

Blijkbaar ontgaat het hele volksstammen dat de bètavakken zonder morren de docent de macht geven (en terecht!) om oplossingen voor opgaven naar eigen inzien te waarderen, terwijl de taaljuf tientallen vertalingen met kwart en halve punten moet scoren.

Taal en cijfers. Het wordt nooit wat.

Ping Cleton

Brooddronken van succes kon ik zijn wanneer mijn vader met een Engelstalige zakenrelatie thuiskwam of als het gezin een bezoek aan Londen aflegde. Dan regende het complimenten en streelde men mij met kooswoordjes als dear en love. Zelfs mijn doodgewone blonde polder-verschijning kreeg op den duur iets van een rarity value, en van love werd ik soms zelfs lovely…

Naarmate mijn zelfverzekerdheid groeide, ik aantrekkelijker werd en ik beter gebekt raakte, begon men op mijn kennis af te dingen. Ik zag mijn schat sleetser worden. Dat ik mijzelf Engels had geleerd was knap. Maar knapper was het Frans te spreken. Engels had tenslotte nauwelijks grammatica. En Frans was natuurlijk veel mooier…

Happend naar adem en wild rondtastend naar munitie probeerde ik mij in discussies staande te houden. Dat lukte niet. Ik viel ten eerste zelf ten prooi aan een vooroordeel – alleen maar omdat een Brit The Queen’s English spreekt, wil niet zeggen dat hij ter zake kundig is. Mijn argumenten werden met afstoppers en mythen gepareerd. I was barking up the wrong tree.

Tijdens een van mijn eerste colleges Engels hoorde ik de verlossende woorden: never trust a native speaker. Ik was daar het jaar ervoor al enigszins mee opgehouden toen ik in een gesprek met een Duitse over haar taal aangaf problemen met de naamvallen te ondervinden, en zij geïrriteerd opmerkte: die haben wir doch gar nicht im Deutsch!

Tegen mythen lijkt geen kruid gewassen. Tegen de tijd dat de wetenschap met iets heeft afgerekend duurt het 30 jaar voordat die kennis is doorgesijpeld naar de leek, en tegen die tijd is al menig bevinding achterhaald. Maar men moet niet opgeven. Vergeet niet dat men tot 1980 baby’s zonder verdoving opereerde omdat deze toch niets zouden voelen. En dat men tot ver in de jaren 70 mannen als niet-emotionele wezens beschouwde, omdat niemand zich realiseerde dat boosheid een emotie was. Emotie, was de opinio communis, da’s janken.

Bon. Bestaat er zoiets als een moeilijke taal? Nee, natuurlijk niet. Vergelijk het met sport. Een beetje badminton speel je zo, dat maakt het ook een leuke sport voor beginners. Met een beetje leren tennissen ben je langer bezig. Maar echt goed worden alleen de toegewijden en de getalenteerden, hoe hun leercurve ook verloopt, en waar in de verwervingsfase de struikelblokken ook om de hoek komen.

Maar is het dan niet waar dat de grammatica van sommige talen ingewikkelder is dan van andere? Humpf… Het is belangrijk te realiseren dat de complexiteit van een taal verder strekt dan zijn grammatica, en dat grammatica meer behelst dan de verbuigingen en vervoegingen van naamwoorden en werkwoorden waarmee grammaticaboekjes gewoonlijk openen. Ja, die pagina’s zijn in een Servische grammatica talrijker dan in het Engels. Maar je kunt er gevoeglijk van uitgaan dat wat niet moeilijk is in het begin, verderop wel lastig wordt.

Elk volk dat een taal spreekt, bedrijft politiek in die taal. Het troost en rouwt in die taal, viert vriendschap en liefde, manipuleert en verraadt in die taal. Dat alles vereist nuance tot precies hetzelfde niveau als de naburige spraakgemeenschap die behoeft voor hun taal. Om die nuance te bereiken zul je in elke taal hard moeten werken en veel ervaring op moeten doen.

Wat de meeste mensen bedoelen als ze zeggen dat Spaans makkelijk is, is dus precies dit – de basisgrammatica is eenvoudig en de schrijfwijze fonetisch. Dat maakt het gemakkelijk om snel tot een lekker babbelniveau te komen. Dat de student Spaans net zo hard zal moeten werken om tot volwaardig inzicht in en genot van Cervantes te komen als de Engelstalige student dat moet doen voor Shakespeare, behoeft verder geen betoog.

Tot slot wordt de moeilijkheid waarmee je een nieuwe taal verwerft vooral ingegeven door hoezeer deze taal verwant is aan de taal of de talen die je al spreekt. Want problemen bij het verwerven van een taal die je niet op de peuterspeelzaal leert, maar later, zijn niet meer of minder dan interferentieproblemen. Het is in die zin een stuk indrukwekkender wanneer iemand het Fins beheerst naast het Chinees, Servisch en Yoruba, dan dat iemand Frans, Spaans, Portugees en Italiaans spreekt.

Ping Cleton