Als een spreker of schrijver een dergelijke taalzonde begaat, wordt dit interferentie genoemd. Interferentiefouten van het Nederlands in het Engels worden al zo lang en breed onderzocht dat er een naam voor verzonnen is. Dit pseudo-Engels wordt Dunglish genoemd – een horkerige, onwelriekende samentrekking van English en Dutch met een knipoog naar dung (mest). De Nederlandse term, Nederengels, ligt gemakkelijker in de mond en is intuïtiever, vinden wij, maar hierbij moet aangetekend dat Nederengels ook gebruikt wordt om overbodig Engels in het Nederlands aan te duiden. Dunglish is in wezen het steenkolenengels van de gevorderde taalgebruiker.

(Ver)taalmankementen

We begrijpen dat het geen sinecure is om uit de vele interferenties een aantal hoofdpunten te kiezen en die over het voetlicht te brengen, vooral gezien het enorme aantal bestaande publicaties op dit gebied en zeker als je een breed lezerspubliek hoopt aan te spreken, zonder daarbij taaltechnische terminologie te hanteren.

Op zich is de selectie Dunglish in Righting English goed geslaagd, zij het wat mager. Dit is wellicht aan het bronmateriaal te wijten. De behandelde (ver)taalmankementen komen namelijk (bijna) uitsluitend uit de wetenschappelijke publicaties die de schrijfster decennialang gelezen heeft. Hierdoor is Righting English wat te eenzijdig voor een breed publiek geworden, en wat te mager voor de Engelse-taalgebruiker in wetenschappelijke kringen. Die laatste kan het boek hoogstens als leidraad gebruiken naast een cursus Publiceren in het Engels. De taalprofessional wordt er ondertussen niet veel wijzer van.

Er kleeft wellicht nog een nadeel aan de eenzijdige poel waaruit voor Righting English gevist is: er ontstaat gemakkelijk een vertekend beeld van het soort fouten dat Nederlanders in het Engels maken, hun gangbaarheid en de ernst van de fout. Zo wordt in hoofdstuk 7, met de voor velen cryptische titel ‘Time (and tijd) wait for nomen’ verteld dat decennium in het Engels decade is. Dat het Nederlandse decade o.a. ‘een tijdsbestek van 10 dagen’ betekent kan inderdaad voor problemen zorgen, maar het betreft dan wel specialistische taal en beslist geen gangbaar Nederlands woord. Overigens is Righting English wel in heldere taal geschreven, luchtig en leesbaar, en in de vloeiende stijl die het onderwerp past en die we van een Engelse taalprofessional mogen verwachten.

Two-finger gestures

Zoals de naam van het boek al belooft worden de onderwerpen van Righting English opgeleukt, ingeleid en inzichtelijk gemaakt door taalgrapjes in de titels van hoofdstukken en paragrafen. Dit mag geslaagd heten zolang we die lastige titel van hoofdstuk 7 negeren. Zo vinden we een hoofdstuk over nadruk: ‘Coping with stress’ en heet de paragraaf over aanhalingstekens ‘Two-finger gestures’ – wat bij sommige lezers Kees van Kooten in herinnering zal brengen met een sketch over taalvervuiling en de zogenaamd-functie van aanhalingstekens. Maar zoals elke rechtaarde Anglofiel ook weet, zijn zogenaamd-haakjes niet het enige teken dat met twee vingers in de lucht te maken valt…

Enfin, de index van het boek is redelijk intuïtief – op een term als frontal overload na – en ook voldoende uitgebreid voor het aantal onderwerpen. De taaltips zijn soms wat slapjes, maar vaak ook nuttig. Tot slot wordt de indruk gewekt dat ook over onderwerpen die eigenlijk niet in een enkele paragraaf kunnen samengevat toch iets gezegd moest. Dat is dan weer een beetje jammer.

Hollandse houterigheid

Eenmaal schiet de schrijfster uit de bocht als de spreekwoordelijke Hollandse houterigheid wordt opgevoerd. Ook dit is wellicht ten dele te danken aan haar schrijverspoel: wetenschappelijke publicaties zijn zelden de pennevruchten van taalbegaafden. Er wordt een lans gebroken voor een afwisselender gebruik van zinslengte. Hierbij wordt de suggestie gedaan langere zinnen te maken – iets wat publicerende wetenschappers op school juist met klem ontraden is. We willen niet tegenspreken dat er taalkundige aspecten aan onze taal kleven die hem houterig kunnen maken, maar of de Nederlander zijn stijl in het Engels kan verbeteren door langere zinnen te schrijven, is de vraag. Een klompendans verandert door een extra rondje over het podium ook niet in het Zwanenmeer.

Oordeel

Righting English is een aardig, zij het wat mager taalboekje, met doorgaans geestige titels en duidelijke onderwerpen, in een prettige stijl geschreven. De taalgek en intelligente leek met een diepe liefde voor het Engels pikt er wellicht nog wat uit op, maar voor de wetenschapper die worstelt met het Engels biedt het te weinig houvast, of het moet als cursusmateriaal dienen. Naar een Nederlandse variant (een behandeling van het Nederlands dat Britten bezigen, met bijbehorende, nauw verholen, geringschattende term) zien wij onderwijl reikhalzend uit.

Ping Cleton

Righting English that’s Gone Dutch
Joy Burrough-Boenisch
Tweede (herziene) druk, 2004
Kemper Conseil Publishing, Voorburg

Enkele ‘geestige’ observaties: 

I fock horses
I fok paarden 

We still have to suck one lid
We moeten nog een lid zoeken

You are on glad ice!
Je bent op glad ijs! 

I don’t want to shoot my herbs.
Ik wil m’n kruit niet verschieten. 

Don’t break me the back open
Breek me de bek niet open

Waarom geloof ik meneer Rijkens niet helemaal als hij beweert dat dit uit het leven gegrepen is? Bij I fock horses kan ik me nog iets voorstellen. Volgens een collega komt is de oorspronkelijke uitspraak overigens  Do you fock your own horses van een Minister van Buitenlandse zaken (Van den Broek?). Er zijn genoeg Nederlanders die, als ze niet op een woord kunnen komen, het Nederlandse woord maar verengelsen. Op zich helemaal geen gekke strategie, want vaak zal het nog goed gaan ook. Daarbij hebben ‘fokken’ en ‘fuck’ dezelfde Germaanse stam. Maar I don’t want to shoot my herbs? Als je al zover bent dat je het Engelse woord voor kruiden kent, dan heb je genoeg opleiding gehad om een zin niet zo letterlijk te vertalen. We still have to suck one lid? Don’t break me the back open?  Kom op, mensen! 

Op de basisschool – dertig jaar geleden – vonden mijn vriendjes en ik het leuk om ons Engels opzettelijk zo te verbasteren dat er een kinderlijk soort koeterengels ontstond. Heb joe mebie ee pen vor mie? Dat soort werk. Lollig als je elf bent, maar om daar nou een boekje van te maken… 

Wat echter vervelender is – en daar gaat dit stukje eigenlijk over – dat Rijkens af en toe helemaal geen idee heeft van wat fout Engels is. Het boekje wemelt van de Engelse uitdrukkingen die weliswaar Nederlands overkomen maar wel degelijk zuiver Engels zijn. Deze uitdrukkingen worden ten onrechte gepresenteerd als voorbeelden van onbeholpen Engels. 

Enkele voorbeelden: 

Verder bevat het werkje vele uitdrukkingen die net niet goed zijn. Engelse uitdrukkingen waar een klein vlekje aan zit maar die gerust door Britten zelf gebruikt worden, net zoals de meeste Nederlands ook geen foutloos Nederlands spreken. 

Als vertaalbureau hebben we nog wel eens te maken met klanten die lijden aan het I always get my sin-syndroom. Als onze Engelse vertalingen qua zinsbouw of woordkeus enigszins Nederlands overkomen, komen er dan klachten binnen in de trant van ‘da’s geen goed Engels, en ik kan het weten want mijn tante is Engels’. Wij proberen dan geduldig uit te leggen dat het Nederlands en Engels nauw verwante, Germaanse talen zijn die meer overeenkomsten hebben dan mensen zich realiseren. Meestal weten wij de klant dan wel te overtuigen. Google verricht daarbij wonderen. Google ‘he is in his element’ maar eens en je zit al gauw op tienduizend hits. Zolang echter 300.000 mensen zo’n correcte Engelse uitdrukking van een hilarische domheid vinden, dan hebben wij helaas nog heel veel uit te leggen. 

Overigens verdienen Nederlanders wat mij betreft groot respect voor hun lef om hun mondje te durven roeren in een vreemde taal, hoe onbeholpen soms ook. Vraag dat maar eens aan Engelsen, Duitsers of Fransen. Die gaan gewoon harder praten in hun eigen taal. 

Koen Gubbels

Brooddronken van succes kon ik zijn wanneer mijn vader met een Engelstalige zakenrelatie thuiskwam of als het gezin een bezoek aan Londen aflegde. Dan regende het complimenten en streelde men mij met kooswoordjes als dear en love. Zelfs mijn doodgewone blonde polder-verschijning kreeg op den duur iets van een rarity value, en van love werd ik soms zelfs lovely…

Naarmate mijn zelfverzekerdheid groeide, ik aantrekkelijker werd en ik beter gebekt raakte, begon men op mijn kennis af te dingen. Ik zag mijn schat sleetser worden. Dat ik mijzelf Engels had geleerd was knap. Maar knapper was het Frans te spreken. Engels had tenslotte nauwelijks grammatica. En Frans was natuurlijk veel mooier…

Happend naar adem en wild rondtastend naar munitie probeerde ik mij in discussies staande te houden. Dat lukte niet. Ik viel ten eerste zelf ten prooi aan een vooroordeel – alleen maar omdat een Brit The Queen’s English spreekt, wil niet zeggen dat hij ter zake kundig is. Mijn argumenten werden met afstoppers en mythen gepareerd. I was barking up the wrong tree.

Tijdens een van mijn eerste colleges Engels hoorde ik de verlossende woorden: never trust a native speaker. Ik was daar het jaar ervoor al enigszins mee opgehouden toen ik in een gesprek met een Duitse over haar taal aangaf problemen met de naamvallen te ondervinden, en zij geïrriteerd opmerkte: die haben wir doch gar nicht im Deutsch!

Tegen mythen lijkt geen kruid gewassen. Tegen de tijd dat de wetenschap met iets heeft afgerekend duurt het 30 jaar voordat die kennis is doorgesijpeld naar de leek, en tegen die tijd is al menig bevinding achterhaald. Maar men moet niet opgeven. Vergeet niet dat men tot 1980 baby’s zonder verdoving opereerde omdat deze toch niets zouden voelen. En dat men tot ver in de jaren 70 mannen als niet-emotionele wezens beschouwde, omdat niemand zich realiseerde dat boosheid een emotie was. Emotie, was de opinio communis, da’s janken.

Bon. Bestaat er zoiets als een moeilijke taal? Nee, natuurlijk niet. Vergelijk het met sport. Een beetje badminton speel je zo, dat maakt het ook een leuke sport voor beginners. Met een beetje leren tennissen ben je langer bezig. Maar echt goed worden alleen de toegewijden en de getalenteerden, hoe hun leercurve ook verloopt, en waar in de verwervingsfase de struikelblokken ook om de hoek komen.

Maar is het dan niet waar dat de grammatica van sommige talen ingewikkelder is dan van andere? Humpf… Het is belangrijk te realiseren dat de complexiteit van een taal verder strekt dan zijn grammatica, en dat grammatica meer behelst dan de verbuigingen en vervoegingen van naamwoorden en werkwoorden waarmee grammaticaboekjes gewoonlijk openen. Ja, die pagina’s zijn in een Servische grammatica talrijker dan in het Engels. Maar je kunt er gevoeglijk van uitgaan dat wat niet moeilijk is in het begin, verderop wel lastig wordt.

Elk volk dat een taal spreekt, bedrijft politiek in die taal. Het troost en rouwt in die taal, viert vriendschap en liefde, manipuleert en verraadt in die taal. Dat alles vereist nuance tot precies hetzelfde niveau als de naburige spraakgemeenschap die behoeft voor hun taal. Om die nuance te bereiken zul je in elke taal hard moeten werken en veel ervaring op moeten doen.

Wat de meeste mensen bedoelen als ze zeggen dat Spaans makkelijk is, is dus precies dit – de basisgrammatica is eenvoudig en de schrijfwijze fonetisch. Dat maakt het gemakkelijk om snel tot een lekker babbelniveau te komen. Dat de student Spaans net zo hard zal moeten werken om tot volwaardig inzicht in en genot van Cervantes te komen als de Engelstalige student dat moet doen voor Shakespeare, behoeft verder geen betoog.

Tot slot wordt de moeilijkheid waarmee je een nieuwe taal verwerft vooral ingegeven door hoezeer deze taal verwant is aan de taal of de talen die je al spreekt. Want problemen bij het verwerven van een taal die je niet op de peuterspeelzaal leert, maar later, zijn niet meer of minder dan interferentieproblemen. Het is in die zin een stuk indrukwekkender wanneer iemand het Fins beheerst naast het Chinees, Servisch en Yoruba, dan dat iemand Frans, Spaans, Portugees en Italiaans spreekt.

Ping Cleton